Memorial in Skoki

The monument commemorates the Jewish cemetery in Skoki, 2018. 


The Star of David set in concrete and filled with stones is a symbol of remembrance of the people buried in this cemetery. The memorial has a simple form. The inscriptions indicate its religious and educational function. I would like it to have a positive impact on the visitors to the cemetery, who will be made aware that a burial place is sacred for the followers of Judaism. The memorial stresses the commemorative character of the place and the significance of memory for the retention of the bond between the living and the dead.

Linked with ethics, memory gives meaning to the past and to the future. It sometimes brings back and achieves what has not been done earlier through neglect or oblivion. After a few decades, thanks to people of good will and their ethical memory, the Jewish cemetery in Skoki has once again become an object of respect.

Memory (remembering) is the cornerstone of existential awareness. This awareness is plagued by difficult and perennial questions. For instance, questions about why this cemetery and so many others have been destroyed? Or the universal question posed by the German philosopher Gottfried Leibniz (1646–1716): “Let us first ask where evil comes from? If there is God, whence evil? If there is no God, whence goodness?”. Emmanuel Lévinas (1906–1995), a French philosopher of Jewish origin, a commentator of the Talmud, replied to the above questions in his writings. From the perspective of the “chasm in history” (his definition of the experience of Auschwitz), he wrote this magnificent sentence: “The love of God is the love of the Torah. This means that the recognition of goodness is more important than the love of God. Or the real love of God is the love of goodness”.

God posing difficult questions to mankind, and mankind asking complex questions of God, the pursuit of comprehensive answers and the love of the Letter and of the Word grounded in the search for goodness and truth are all characteristic features of the People of the Book. This statement has been elaborated on in one of the Hasidic stories collected by Martin Buber. Rabbi Elimelech said once:

I have no doubt that I will take part in the world to come. When I am called before the Highest Court and asked if I have been studying as I should have, I will reply: “No”. Then they will ask me: “Have you prayed as you should have?”, I will once again reply: “No”. And then they will ask the third me: “Have you done the right thing?”, and I will once again need to deny it. And then they will return their verdict: “You are telling the truth. Because of the truth, you deserve to take part in the world to come”.

Through this story Rabbi Elimelech (1717–1787) pointed out one of the paradoxes of humanity. If we are aware of the truth about ourselves, we will at the same time be aware of the difference between good and evil. This is the meaning of one’s “part in the world to come”. This is the crux of the awareness that we are here for a moment called life. This gives us knowledge about what is to be done with respect to the memory of the dead and of the living. Rabbi Elimelech of Lizhensk, the author of the text The Gentleness of Elimelech, was regarded as an expert on human nature and a physician of human souls.

The design of the memorial in the form I have proposed was approved by the Chief Rabbi of Poland Michael Schudrich and the Mayor of Town and Municipality of Skoki Tadeusz Kłos, who was the initiator of this memorial project. The Mayor’s initiative was understood and supported by the Town and Municipality Council. I am indebted to the Council, Mayor, residents of the Municipality, and the Chair of the Union of Jewish Religious Communities in Poznań Alicja Bromberger-Kobus for entrusting to me the design of the memorial and its inscriptions.

I am thankful to Piotr M. A. Cywiński, Ewa Harabasz and Krzysztof Wodiczko, Krzysztof Kwiatkowski, Leszek Kwiatkowski, Elżbieta and Rafał Labijak, Jarosław Liberek, Hanna and Jarosław Przyborowski, Eugeniusz Skrzypczak, Lena and Timothy Stanley-Clamp, Waldemar Wylegalski, Mara Zylberberg, and my wife Maria for all our exchanges of thoughts about memory and memorials.

I express my gratitude to Małgorzata Kasprzyk, an architecture engineer, for cooperation in the technical part of the design. I extend also my words of thanks to Artur Nowakowski (Skoki Municipality) for his technical assistance. I am grateful to Ewa and Tadeusz Piaskowski for sharing their knowledge of stones, for executing the inscriptions and for their involvement in the work on the memorial. I owe gratitude to the managers of the mines owned by “Kruszgeo”, Wacław Moszniński and Waldemar Stachowiak, for their kindness and help offered in the search for stones.

My acknowledgements are due also to Iwona Migasiewicz, Dorota and Adam Mroziński, Jerzy Kołpowski, and Michał Kołpowski. They are genuinely passionate about the local history and have a deep knowledge of it. We owe to them the discovery of a list of people buried in the Jewish cemetery in Skoki and many activities taken with a view to sustaining memory and perpetuating history.

The lonely stone at the foot of the incline is the first spontaneous gesture of commemoration of the cemetery; placed there by the Mayor, it preceded the construction of the memorial. This is why the stone had to remain there and be allowed to contribute to the creation of this space of memory. Perhaps it will be possible to find and bring back to the cemetery the matzevot that used to stand in this place. Perhaps it will be possible not to forget about memory.


In this place there is a Jewish cemetery destroyed by the German Nazis during World War II. 

“And the ransomed of the Lord shall return, and come with singing unto Zion”.
Isa 35:10 

“We Christians recognize that the Jewish religious heritage is intrinsic to our faith: you are our elder brothers”.
John Paul II 

The monument was funded by the City and Municipality of Skoki to serve the memory of the Skoki Jews. 


For the followers of Judaism, a cemetery is a sacred and inviolable place, where the dead await the coming of the Messiah. This and other cemeteries create a universe of memory. They make us reflect on the fleeting nature and the beauty of life. They remind us about the continuity of generations, the fulfillment of people's destiny and our shared history. There is a relation between the culture of memory and the culture of life. We remember so that we may prevent the repetition of evil and preserve what is good. Memory should be the manifestation of conscience, of the love of life and wisdom. Caring for every grave is the foundation of the bond between the living and the dead. It strengthens the timeless community and dignity of mankind.


I am deeply moved, morally strengthened and at the same time full of appreciation for the inhabitants of Skoki, the city authorities, the artist, and all the creators of the monument – for their symbolically meaningful act of remembrance, magnificent in its ethical awareness and message.

Please accept my words of admiration and gratitude, and a heartfelt embrace of your hand for the memorial, so tactful in its focused and silent form, so human in its sensitively balanced scale, and at the same time so powerful in the moral intent of its creation.

I am convinced that my mother, a Jewish Holocaust survivor and witness, if she were alive today and could see the memorial, would have tears of deep emotion and gratitude in her eyes. She would think of her parents, murdered somewhere outside the death camps, and of her whole family, wiped out by the Holocaust from the surface of the earth. She would think, touched, of all those noble inhabitants of towns and villages who, risking their lives, hid and saved her and me. She would no doubt think about the noble citizens of Skoki, who have today contributed, with this monument and this commemorative act, to the preservation of the right of the Jews to be part of Poland's tragic collective memory. She would also think that this monument is not only a painful reminder, but also a necessary warning of and opposition to the danger we witness today of repeating past tragedies, injustices and violence.

Once again, please accept the words of appreciation for this beautiful memorial in its human scale and its modesty. It is strong in its symbolism, its message and its necessity. It will now be a great ethical marker and signpost on the way to a better tomorrow for Polish Jews, for all those who represent or come from social and religious minorities, for all the people in Skoki, for all of us in Poland and for the whole world.

Professor Krzysztof Wodiczko
Director of the Art, Design and the Public Domain Program, Graduate School of Design, Harvard University

Krzysztof Wodiczko, 14.06.2018. 


The memorial is beautiful and seems to have already taken root in this place. Established thanks to the inhabitants of the Skoki Municipality, it was designed by Janusz Marciniak, whose work I have been following with admiration for many years.

The monument speaks to all of us with its presence in the Jewish cemetery, with its symbolism of the star and stones, and with the moving words engraved on it. Let us listen to what it tells us about the chain of generations, about the human community and about human dignity. Let us listen as it reminds us that caring for graves establishes a bond between the living and the dead. It invites us to reflect on the culture of remembrance. Without memory, there can be no civilisation, no society and no future, wrote Elie Wiesel. Let us remember!

Lena Stanley-Clamp
Director of the European Association for Jewish Culture


We associate memory with looking back into the past, with looking for reasons, sometimes with carrying a heavy burden. What a confusing feeling this is! Yes, memory flows somewhere out there, but then it is no longer there. It is here, now.

Memory is like a river. We enter it and we know very well that the water flows down from somewhere, from the mountains, from the hills, from beyond the forests. But the water we enter is here. And only here. Before it flows any further down the stream.

Memory is not necessary for the people who are no longer. They have completed the prematurely-ended story of their lives. It is we who need this memory. Today.

Memory is the key that does not open the door to the past, which never comes back again. The lock that fits this key is the shape of our future.

Or, like a tiny child does every month and every year, in every generation, we will learn by our sometimes painful errors to crawl, walk, run – more or less immaturely choosing the paths of our lives. Or like a person taught by the past, we shall, with the help of memory, evaluate the needs and challenges of today, and choose the shape of the future wisely.

Memory is the key to the future.

What, then, is this memorial? There are very different monuments and memorials. Some of them are to praise or to illustrate something in grandiose style. Others serve as a counter-argument to the claim that events fall into oblivion. After all, if a monument stands, even in complete isolation, its very existence has the power to quieten the conscience. Others are like a constant memento, hanging over people's heads, like a menacing prophecy. Most monuments are recollections of the past.

I would like to wish all of us that this star, made of stones and set in the place of the Jewish cemetery in Skoki, could be a memorial not of the past, but a signpost to remembering for the future.

This star does not refer only to what is not there; it helps us to understand our present and is binding for the future. I wish for it to connect that world of the past with the one we are to build. I wish for it to be a bridge emerging out of the cemetery ground that is entangled at its other end in everything that lives. Its presence established in the hearts, in the minds, in local patriotism, in the perception of humanity and neighbourliness, in communion and coexistence, and in all the necessary reciprocity and responsibility for each other so necessary for all of us. May this star live in schools, in local government work, in the community of believers, in the life of associations, on a weekday and on a holiday, in thinking about ourselves and our children and grandchildren.

The star in the sky shows the way to many people. Let this star on earth also be a signpost for us.

Dr Piotr M. A. Cywiński
Director of the Auschwitz-Birkenau State Museum


The monument commemorating the Jewish cemetery in Skoki will serve the memory of the people buried in this place and will encourage reflection on our past, present and future. The 650-year history of Skoki, which was a place of coexistence of different cultures and religions, obliges us to be mindful of our memory and to respect one another. However, one cannot idealize the past and censor historical truth, because truth, as we know, sets us free and purifies. Remembrance is a lesson that needs to be constantly learned. “Remembering the past means being committed to the future” (John Paul II). Remembrance must not be limited to symbolic compensation for past oblivion and should be linked to education and bearing witness to good will and empathy. The commemoration of this necropolis is also an expression of respect for the descendants of the Jews who lived in Skoki and for the brotherhood evoked by Antoni Słonimski in his poem Elegy for Small Jewish Towns (1947):

These towns are no more, their shadows have passed,
And will lie down now between our words,
Before they are reunited like brothers again –
Two nations fed with centuries of suffering.

I would like to thank the Chief Rabbi of Poland, Mr. Michael Schudrich, for granting his consent to build a memorial of the Jewish cemetery in Skoki. I would also like to thank the Vice President of the Council of the Union of Jewish Religious Communities in Poland and the President of the Poznań branch of the Union, Ms. Alicja Bromberger-Kobus, for her help in the implementation of the idea of commemorating this cemetery.

I want to express my gratitude to the Councillors of the Municipality of Skoki for their approval and their kindness, indispensable for bringing this idea to life.

My thanks go also to Professor Janusz Marciniak, the author of this eloquent memorial commemorating the former Jewish residents of our town, which has become a permanent feature of this almost completely forgotten Jewish cemetery.

I would like to thank the Director of “Kruszgeo” Wielkopolskie Kopalnie Sp. z o.o., Mr. Bogdan Strachanowski, and the Management Board of this company for offering the stones for the construction of the monument.

My thanks are due to Mr. and Mrs. Tadeusz and Ewa Piaskowski for their stonemasonry work. I would like to thank Mr. Paweł Śledziński for making the reinforced concrete elements of the monument and Mr. Leszek Podraza for his construction work at the memorial.

I would also like to thank the members of the Society of Friends of the Town and Vicinity of Skoki for their search and popularization of information about the history of our town.

Tadeusz Kłos
Mayor of the City and Municipality of Skoki

Cemetery entry in the cadastral register, 1876 (Wągrowiec Cadastral Office, file no. 692). State Archive in Poznań.

Wpis cmentarza w księdze katastralnej, 1876 (Urząd Katastralny Wągrowiec, sygn. 692). Archiwum Państwowe w Poznaniu.


Skoki is a small town in Wielkopolska Region, in Wągrowiec County. In 1367, under a privilege granted by King Casimir the Great to Janusz of Podlesie, it became a town. In the 16th and 17th centuries, thanks to the then town's owners, mainly descendants of the poet Mikołaj Rej of Nagłowice, Skoki was a place of refuge for those fleeing persecution in Europe during the era of the Reformation. The multicultural community was made up of inhabitants of different nationalities: Poles, Czechs, Germans, Scots, and Jews. Among them were representatives of various confessions: Catholics, Calvinists, Lutherans, Czech Brethren, and followers of Judaism.

Unfortunately, we do not know when the Jews settled in Skoki, because most of the documents have not survived to our times. The earliest known references to Jewish settlement come from the books of the town court from the turn of the 18th century, in which it was noted that Skoki had Jewish inhabitants and that they owned houses there. There were certainly good living conditions, because already at the end of the 18th century the Jews of Skoki made up over 45% of the total population. The wooden synagogue in the town burned down at the end of the 18th century, but was rebuilt after a fund-raising campaign. There was also a mikveh and a ritual slaughterhouse. The funeral and charity fraternity (Chevra Kadisha) operated in the local community.

We know the names of some of the Skoki rabbis. The first written record of 1747 concerns Rabbi Itzig. The rabbis that followed were: Hirsch (1769), Aron Hakohen (1773), Jechiel Michel (1778), Jehuda Loeb Halevi (1791-1819), Schene Nathan (1813), Fisch Ohlenburg (1845), Chaim Brohn (ca. 1860), Itzig Kochmann (1861-1870), and Benjamin Segall (1878). Skoki was the birthplace of e.g. the Jewish chronicler Moses Wasserzug (1760-1819) and theologian and Talmud expert Aron Salomon Natanson (1813-1880), who later became a cantor in the synagogue in Magdeburg. As of the 18th century, the following Jewish physicians worked here: David Rofe (ca. 1768), Salman (1772), Mordechaj (1798-1802), Itzig (1804-1805), and Jona Rofe (1822).

The Rashi Society (Raschi Verein), which was set up in Skoki in the mid-18th century, was dedicated to the study of the Torah and the preservation of religious tradition. Its activity was continued by the Society for Jewish History and Literature (Verein für Jüdische Geschichte und Literatur), established in 1913. There was no Jewish school in Skoki. Initially, the Jewish children attended an Evangelical Reformed school, but did not participate in religious education classes. Later, the public school employed a Jewish teacher.

We do not know much about the lives of the Jewish inhabitants of Skoki. The extant documents indicate that in the 18th century the attitudes of the town owners were far from favourable. The Jews were made to pay many unlawful fees and levies. They suffered false accusations and unjust punishments. The Jews who lived in Skoki at the end of the 19th and in the early 20th century were conscripted, like Poles, into the German army. Approximately a dozen of them died during Germany's unification wars as well as on the fronts of the First World War.

The Jews started to leave Skoki at the close of the 19th century. Emigration intensified after Poland regained independence. It was then that the Jews who felt more related to German culture headed mainly to Berlin, where they set up an association of Jewish residents of Skoki. An increase in anti-Semitic sentiment was one of the reasons, too. Soon, there were only 66 Jews left, and in 1924 the town was inhabited by one Polonised family, the Loszyńskis. The Jews from Skoki shared the fate of all the Jews in the Nazi-occupied territories. In the first days of September 1939, the Nazis killed 9 residents of Skoki, among whom was the last Jewish resident of Skoki known by name, Maks Loszyński. However, the death toll was far more extensive. The Yad Vashem Institute keeps a record of 83 persons from Skoki who died in the Holocaust.

The Germans forced English POWs detained in an officers' camp in nearby Antoniewo to destroy the Jewish cemetery in Skoki, removing the most valuable matzevot (headstones). In the 1960s, the Polish authorities tried to set up a municipal park in the grounds of the desecrated Jewish cemetery. This, however, did not happen as the local residents would not forget that these were cemetery grounds. The gravestones remaining after the war were used for the construction of the streets and pavements in Skoki. Some were converted into grinding stones. A few of the extant headstones were transferred to a park surrounding the Skoki Palace and were ultimately moved from there to the lapidarium in the Miłostowo Cemetery in Poznań.

We do not know when the Jewish cemetery in Skoki was set up and how many people were buried there. The only documents available at this time are the death certificates from the years 1874 and 1940, which indicate that 138 people were buried there in this period. The first written record concerns a six-year-old girl Sara Wilczyńska. The oldest persons were: Dorchen Ruschi nee Berel (96 yrs.), Moses Lagro (92 yrs.), Bertha Hirsch nee Oppenheim (94 yrs.), Fanny Dunkel nee Rothmann (99 yrs.), Hannchen Kochmann nee Oppenheim (91 yrs.), Rosa Salomon nee Schachtel (92 yrs.), and Abraham Loszyński (94 yrs.). Five of them were born in Skoki between 1781 and 1812.

The monument designed by Prof. Janusz Marciniak and dedicated to those laid to rest here has been created in the grounds of the Jewish cemetery in Skoki on the initiative of the town's self-governing body. I believe that the memorial can be viewed not only as a commemoration of death but also of life, the life that took place in our town, its residents contributing to long years of shared history. The idea of mapping out the area of the cemetery within the boundaries of the town of Skoki and the establishment of this memorial is without doubt a touching and necessary restoration of dignity and memory of the Jewish residents of Skoki; it is also a kind of compensation for the years of silence. This place is highly educational, of prime significance for future generations.

Iwona Migasiewicz
President of the Society of the Friends of the Town and Vicinity of Skoki


Source of historical information

Map of the Jewish cemetery in Skoki (annex to the cadastral register entry, 1876).

Mapka cmentarza żydowskiego w Skokach (załącznik do wpisu w księdze katastralnej, 1876).

Polish text

Betonowa gwiazda Dawida wypełniona kamieniami to symbol pamięci o ludziach pochowanych na tym cmentarzu. Pomnik ma prostą formę. Treść napisów wskazuje na jego funkcję religijną i edukacyjną. Chciałbym, aby miał dobry wpływ na myśli ludzi odwiedzających cmentarz oraz uzmysławiał im, że dla wyznawców judaizmu cmentarz jest miejscem świętym. Pomnik podkreśla memoratywny charakter tego miejsca i znaczenie pamięci dla zachowania więzi między żywymi i zmarłymi.

Pamięć w połączeniu z etyką nadaje sens przeszłości i przyszłości. Czasami sprawia, że to, co nie zostało dokonane przez zaniechanie lub zapomnienie, przypomina się i dokonuje. Po kilku dziesięcioleciach, za sprawą ludzi dobrej woli i ich pamięci etycznej, cmentarz żydowski w Skokach stał się znowu przedmiotem szacunku.

Pamięć (pamiętanie) jest podstawą świadomości istnienia. Tej świadomości, której narzucają się trudne i „stare” pytania. Na przykład pytanie o to, dlaczego ten i tak wiele innych cmentarzy zostało zniszczonych? Lub ogólniejsze pytania; choćby to, które postawił Gottfried Leibniz (1646–1716), niemiecki filozof: „Spytajmy najpierw, skąd zło pochodzi? Jeśli jest Bóg, to skąd się wzięło zło? Jeśli go nie ma, to skąd dobro?” Emmanuel Lévinas (1906–1995), francuski filozof żydowskiego pochodzenia, komentator Talmudu odpowiedział na te pytania w swoich książkach. Z perspektywy „dziury w dziejach”, za którą uważał doświadczenie Auschwitz, napisał to piękne zdanie: „Miłość do Boga jest miłością do Tory. To znaczy uznanie dobroci jest ważniejsze niż miłość Boga. Lub rzeczywista miłość Boga jest miłością dobroci”.

Stawianie trudnych pytań człowiekowi przez Boga i Bogu przez człowieka, dążenie, aby dawać wyczerpujące odpowiedzi, oraz miłość Litery i Słowa na gruncie troski o dobroć i prawdę – to wszystko stanowi cechę Narodu Księgi. Rozwinięciem tego stwierdzenia może być jedna z opowieści chasydów, które zebrał Martin Buber. Pewnego razu rabbi Elimelech tak powiedział:

Nie wątpię, że będę miał udział w przyszłym świecie. Kiedy stanę przed Najwyższym Sądem i zapytają mnie: „Czy uczyłeś się jak należy?”, odpowiem: „Nie”. Wtedy mnie zapytają: „Czy modliłeś się jak należy?”, a ja znów odpowiem: „Nie”. I zapytają mnie po raz trzeci: „Czy, jak należy, czyniłeś dobro?”, a ja po raz trzeci będę musiał zaprzeczyć. A wtedy wydadzą wyrok: „Mówisz prawdę. Ze względu na prawdę należy ci się udział w przyszłym świecie”.

Tą opowieścią rabin Elimelech (1717-1787) wskazał na jeden z paradoksów człowieczeństwa. Jeśli będziemy świadomi prawdy o sobie, to będziemy równocześnie świadomi różnicy między dobrem i złem. Na tym polega ów „udział w przyszłym świecie”. Na tym polega świadomość, że jesteśmy tu na chwilę zwaną życiem. Z tego wynika wiedza o tym, co należy robić w sprawie pamięci o zmarłych i żywych. Rabin Elimelech z Leżajska, autor dzieła Łagodność Elimelecha uchodził za znawcę ludzkiej natury i lekarza ludzkich dusz.

Projekt pomnika, w zaproponowanej przeze mnie formie, został zaakceptowany przez Naczelnego Rabina Polski – Michaela Schudricha i Burmistrza Miasta i Gminy Skoki – Tadeusza Kłosa, który był inicjatorem upamiętnienia. Inicjatywa Burmistrza spotkała się ze zrozumieniem i poparciem Rady Miasta i Gminy. Dziękuję Radzie, Burmistrzowi, mieszkańcom Gminy oraz Przewodniczącej filii ZGWŻ w Poznaniu – Alicji Bromberger-Kobus za powierzenie mi wykonania projektu upamiętnienia i redakcji napisów na pomniku.

Dziękuję Piotrowi M. A. Cywińskiemu, Ewie Harabasz i Krzysztofowi Wodiczce, Krzysztofowi Kwiatkowskiemu, Leszkowi Kwiatkowskiemu, Elżbiecie i Rafałowi Labijakom, Jarosławowi Liberkowi, Hannie i Jarosławowi Przyborowskim, Eugeniuszowi Skrzypczakowi, Lenie i Timowi Stanley-Clamp, Waldemarowi Wylegalskiemu, Marze Zylberberg i mojej żonie Marii za wymianę myśli o pamięci i pomnikach.

Dziękuję mgr inż. arch. Małgorzacie Kasprzyk za współpracę przy technicznej części projektu pomnika. Dziękuję Arturowi Nowakowskiemu (UMiG Skoki) za pomoc techniczną. Dziękuję Ewie i Tadeuszowi Piaskowskim za podzielenie się wiedzą o kamieniach, wykonanie napisów i zaangażowanie w pracę nad pomnikiem. Dziękuję kierownikom kopalni należących do „Kruszgeo”: Wacławowi Mosznińskiemu i Waldemarowi Stachowiakowi za ich życzliwość i pomoc, której mi udzielili w poszukiwaniach kamieni.

Z wdzięcznością myślę także o Iwonie Migasiewicz, Dorocie i Adamie Mrozińskich, Jerzym Kołpowskim i Michale Kołpowskim. To prawdziwi pasjonaci i badacze lokalnej historii. Zawdzięczamy im odnalezienie listy osób pochowanych na cmentarzu żydowskim w Skokach i wiele działań na rzecz podtrzymywania pamięci i upowszechniania historii.

Samotny kamień u podnóża stoku to pierwszy, poprzedzający budowę pomnika, spontaniczny gest upamiętnienia cmentarza przez Burmistrza. Dlatego należało ten kamień pozostawić i pozwolić mu współtworzyć przestrzeń pamięci. Może jeszcze się uda odnaleźć i sprowadzić na cmentarz macewy, które na nim stały. Może się uda nie zapomnieć o pamięci.

The unveiling ceremony for the memorial of the Jewish cemetery, 17/09/2018.


W tym miejscu znajduje się cmentarz żydowski, który został zniszczony przez niemieckich nazistów podczas II wojny światowej.

„Odkupieni przez Pana powrócą, przybędą na Syjon z radosnym śpiewem.”
Iz 35, 10

„My, chrześcijanie, uważamy żydowskie dziedzictwo religijne za nieodłączną część naszej własnej wiary: jesteście naszymi starszymi braćmi.”
Jan Paweł II

Pomnik został ufundowany przez Urząd Miasta i Gminy Skoki, aby służyć pamięci o skockich Żydach.


Dla wyznawców judaizmu cmentarz (kirkut) to miejsce święte i nienaruszalne, gdzie zmarli czekają na przyjście Mesjasza. Ten i inne cmentarze tworzą uniwersum pamięci. Sprawiają, że zastanawiamy się nad ulotnością i pięknem fenomenu życia. Przypominają o ciągłości pokoleń, o wypełnianiu się ludzkich losów i historii powszechnej. Istnieje zależność między kulturą pamięci a kulturą życia. Pamiętamy, aby zapobiec powtórzeniu się tego, co złe, i zachować to, co dobre. Pamięć powinna być przejawem sumienia, miłości życia i mądrości. Troska o każdy grób jest fundamentem więzi między żywymi i umarłymi oraz umacnia ponadczasową wspólnotę ludzką i godność człowieka.


Jestem głęboko wzruszony, moralnie wzmocniony i jednocześnie pełen uznania dla mieszkańców Skoków, władz miasta, artysty i wszystkich twórców pomnika – za tak symbolicznie wymowny i tak piękny w swojej etycznej świadomości i przesłaniu akt i czyn pamięci.

Proszę przyjąć wyrazy podziwu i wdzięczności oraz serdeczny uścisk dłoni za tak taktowny w swojej skupionej i ściszonej formie, tak ludzki w swojej wrażliwie wyważonej skali i zarazem tak silny w moralnej woli swojego powstania pomnik.

Jestem przekonany, iż moja matka – Żydówka, przetrwańczyni i świadek Zagłady, gdyby jeszcze żyła i mogła pomnik zobaczyć – miałaby ze wzruszenia i wdzięczności łzy w oczach. Pomyślałaby też o pomordowanych gdzieś poza obozami śmierci rodzicach i zmiecionej przez Zagładę z powierzchni ziemi całej jej rodzinie. Pomyślałaby też, wzruszona, o tych wszystkich szlachetnych mieszkańcach miast i wsi, którzy narażając życie ukrywali i ocalili ją i mnie. Pomyślałaby też o tych szlachetnych obywatelach Skoków, którzy dzisiaj tym pomnikiem, tym komemoratywnym aktem, przyczynili się do ocalenia prawa Żydow do bycia częścią polskiej i tragicznej zbiorowej pamięci. Pomyślałaby też, że ten pomnik jest nie tylko bolesnym przypomnieniem, ale i koniecznym ostrzeżeniem oraz sprzeciwem wobec widocznych dziś niebezpieczeństw powtórzenia się przeszłych tragedii, niesprawiedliwości i zbrodni.

Raz jeszcze proszę przyjąć słowa uznania za ten piękny w swojej ludzkiej skali i w swojej skromności, silny w swojej symbolice, w swoim przesłaniu i w swojej konieczności pomnik. Będzie on teraz wielkim etycznym markerem i drogowskazem na drodze do lepszego jutra dla polskich Żydów, dla wszystkich, którzy są lub pochodzą ze społecznych i religijnych mniejszości, dla wszystkich w Skokach, dla nas wszystkich w Polsce i dla całego świata.

Prof. Krzysztof Wodiczko
Dyrektor programu Sztuka, Projektowanie i Domena Publiczna, Graduate School of Design, Harvard University


Pomnik jest piękny i już jakby w to miejsce wrósł. Powstał dzięki mieszkańcom Gminy Skoki. Zaprojektował go Janusz Marciniak, którego twórczość śledzę z podziwem od wielu lat.

Pomnik przemawia do nas wszystkich swoją obecnością na cmentarzu żydowskim, symboliką gwiazdy i kamieni, wzruszającymi słowami, które zostały na nim wyryte. Słuchajmy jak mówi o ciągłości pokoleń, o wspólnocie ludzkiej i godności człowieka. Jak przypomina, że troska o groby jest więzią między żywymi i umarłymi. Jak zaprasza nas do refleksji nad kulturą pamięci. Bez pamięci nie może być cywilizacji, społeczeństwa czy przyszłości – pisał Elie Wiesel. Pamiętajmy!

Lena Stanley-Clamp
Dyrektor European Association for Jewish Culture 


Pamięć kojarzy nam się z patrzeniem w przeszłość, z szukaniem przyczyn, z obciążającym nieraz bagażem. Jakież to mylne odczucie! Pamięć, owszem, wypływa gdzieś stamtąd, ale jej już tam nie ma. Ona jest tu, teraz.

Jest ona jak rzeka. Wchodzimy do niej i wiemy dobrze, że wody jej płyną gdzieś stamtąd, z gór, pagórków, tam zza lasów. Ale woda, do której wchodzimy jest tu. I tylko tu. Zanim nie popłynie dalej.

Pamięć nie jest potrzebna tamtym ludziom. Oni skończyli już przedwcześnie ukróconą opowieść o swoim życiu. To my potrzebujemy tej pamięci. Dziś.

Pamięć bowiem jest kluczem, który bynajmniej nie otwiera drzwi przeszłości, która już nigdy nie wróci. Zamkiem, który temu kluczowi ulega, jest kształt naszej przyszłości.

Albo jak dziecko malutkie w każdym miesiącu i roku, w każdym pokoleniu, będziemy się na bolesnych nieraz błędach uczyli raczkować, chodzić, biegnąć – bardziej lub mniej niedojrzale wybierając ścieżki naszego życia, albo jak ten człowiek doświadczony przeszłością, dzięki niej – pamięci – ocenimy potrzeby oraz wyzwania dnia dzisiejszego i roztropnie wybierzemy kształt przyszłości.

Pamięć jest kluczem dla przyszłości.

A czymże jest w takim razie pomnik? Są różne bardzo pomniki. Niektóre mają coś wychwalać, majestatycznie obrazować. Inne jeszcze służą za kontrargument dla tezy, że jakieś wydarzenie umyka w zapomnienie. Wszak, jeśli pomnik stoi, choćby w ogromnym osamotnieniu, to samo jego istnienie ma moc wybielania amnezyjnych sumień. Inne jeszcze są jak nieustanne memento, wiszące nad głowami ludzi, groźne i głucho wieszczące. Większość pomników to przywołania przeszłości. 

Życzyłbym nam wszystkim, by owa gwiazda złożona z kamieni i usadowiona w miejscu cmentarza skockich Żydów, była pomnikiem nie przeszłości, ale znakiem pamięci na przyszłość.

Nieodwołująca się jedynie do tego, czego nie ma, ale pomocna w rozumieniu dnia dzisiejszego, zobowiązująca na przyszłość. Aby łączyła tamten świat z tym, który przychodzi nam budować. Aby była pomostem wychodzącym z ziemi kirkutu. Aby drugi koniec tego pomostu został wplątany we wszystko, co żyje, a jego obecność zadomowiła się w sercach, w umysłach, w lokalnym patriotyzmie, w postrzeganiu ludzkości i sąsiedztwa, obcowania i współistnienia i całej tak nam wszystkim koniecznej wzajemności i współodpowiedzialności. Niech żyje owa gwiazda w szkołach, w pracy samorządowej, we wspólnocie ludzi wierzących, w życiu stowarzyszeń, w dniu powszednim i świątecznym, w myśleniu o samym sobie i swoich dzieciach, wnukach.

Gwiazda na niebie niejednym wskazuje drogę. Niech i ta na ziemi będzie nam drogowskazem.

dr Piotr M. A. Cywiński
Dyrektor Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau


Pomnik upamiętniający cmentarz żydowski w Skokach będzie służyć pamięci o ludziach pochowanych w tym miejscu i sprzyjać refleksji nad naszą przeszłością, teraźniejszością i przyszłością. 650-letnia historia Skoków, które były miejscem koegzystencji różnych kultur i religii zobowiązuje do troski o pamięć i wzajemny szacunek. Ale nie można idealizować przeszłości i cenzurować prawdy historycznej, bo prawda, jak wiadomo, wyzwala i oczyszcza. Pamięć zaś to lekcja, którą stale trzeba odrabiać. „Pamięć o przeszłości oznacza zaangażowanie w przyszłość” (Jan Paweł II). Pamiętanie nie może być ograniczone wyłącznie do symbolicznej rekompensaty za dotychczasową niepamięć i musi łączyć się z działalnością edukacyjną, z dawaniem świadectw dobrej woli i empatii. Upamiętnienie tej nekropolii to także wyraz szacunku dla potomków skockich Żydów i tego braterstwa, o którym w wierszu Elegia miasteczek żydowskich (1947) pisał Antoni Słonimski:

Nie ma już tych miasteczek, przeminęły cieniem,
I cień ten kłaść się będzie między nasze słowa,
Nim się zbliżą bratersko i złączą od nowa
Dwa narody karmione stuleci cierpieniem.

Dziękuję Naczelnemu Rabinowi Polski – Panu Michaelowi Schudrichowi za wyrażenie zgody na budowę pomnika upamiętniającego kirkut w Skokach. Dziękuję również Wiceprzewodniczącej Rady Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich RP i Przewodniczącej filii ZGWŻ w Poznaniu – Pani Alicji Bromberger-Kobus za pomoc w realizacji idei upamiętnienia tego cmentarza.

Państwu Radnym Rady Miejskiej Gminy Skoki dziękuję za aprobatę i życzliwość, niezbędne do realizacji tego pomysłu.

Podziękowania kieruję do Pana Profesora Janusza Marciniaka, autora pełnego treści pomnika, który zajął trwałe miejsce na niemal zupełnie zapomnianym cmentarzu żydowskim, by przypominać o dawnych mieszkańcach naszego miasta wyznania mojżeszowego.

Dziękuję Dyrektorowi firmy „Kruszgeo” Wielkopolskie Kopalnie Sp. z o.o. – Panu Bogdanowi Strachanowskiemu i Zarządowi tej firmy za ofiarowanie kamieni na budowę pomnika.

Państwu Ewie i Tadeuszowi Piaskowskim dziękuję za prace kamieniarskie. Dziękuję Panu Pawłowi Śledzińskiemu za wykonanie żelbetowych elementów pomnika i Panu Leszkowi Podrazie za prace budowlane przy pomniku.

Podziękowania składam również Członkom Towarzystwa Miłośników Miasta Skoki i Ziemi Skockiej za poszukiwanie i popularyzowanie informacji o dziejach naszego miasta.

Tadeusz Kłos
Burmistrz Miasta i Gminy Skoki


Skoki to nieduże wielkopolskie miasto w powiecie wągrowieckim. W 1367 roku, na mocy przywileju nadanego przez Króla Kazimierza Wielkiego Januszowi z Podlesia, otrzymało prawa miejskie. W XVI i XVII wieku, dzięki ówczesnym właścicielom miasta, głównie potomkom poety Mikołaja Reja z Nagłowic, Skoki były miejscem schronienia dla uciekających przed prześladowaniami w Europie objętej ruchem Reformacji. Wielokulturową wspólnotę tworzyli tu mieszkańcy różnych narodowości: Polacy, Czesi, Niemcy, Szkoci i Żydzi. Byli wśród nich reprezentanci różnych konfesji: katolicy, kalwini, luteranie, bracia czescy oraz wyznawcy judaizmu.

Nie wiemy, niestety, kiedy w Skokach osiedlili się Żydzi, ponieważ większość dokumentów nie dotrwała do naszych czasów. Najstarsze znane wzmianki o osadnictwie żydowskim pochodzą z ksiąg sądu miejskiego z przełomu XVII i XVIII wieku, w których odnotowano, że w Skokach mieszkają Żydzi i mają domy. Były tu z pewnością dobre warunki egzystencji, bo już pod koniec XVIII wieku skoczanie wyznania mojżeszowego stanowili ponad 45% ogółu mieszkańców. W mieście istniała drewniana synagoga, która spłonęła pod koniec XVIII wieku, ale dzięki zbiórce funduszy udało się ją odbudować. Była też mykwa oraz rytualna rzeźnia. W tutejszej gminie działało bractwo pogrzebowe i dobroczynne (Chewra Kadisza).

Znane są nazwiska niektórych skockich rabinów. Pierwsza pisemna wzmianka z 1747 roku dotyczy rabina Itziga. Kolejni to: Hirsch (1769), Aron Hakohen (1773), Jechiel Michel (1778), Jehuda Loeb Halevi (1791-1819), Schene Nathan (1813), Fisch Ohlenburg (1845), Chaim Brohn (ok. 1860), Itzig Kochmann (1861-1870), Benjamin Segall (1878). W Skokach urodził się żydowski kronikarz Moses Wasserzug (1760-1819) oraz teolog i talmudysta Aron Salomon Natanson (1813-1880), który został kantorem w synagodze w Magdeburgu. Od XVIII wieku pracowali tu żydowscy lekarze: David Rofe (ok. 1768), Salman (1772), Mordechaj (1798-1802), Itzig (1804-1805), Jona Rofe (1822).

W połowie XVIII wieku powstało w Skokach stowarzyszenie im. Rasziego (Raschi Verein), w którym studiowano Torę i podtrzymywano tradycje religijne. Jego kontynuatorem było Towarzystwo Żydowskiej Historii i Literatury (Verein für Jüdische Geschichte und Literatur), które założono w 1913 roku. W Skokach nie było szkoły żydowskiej. Początkowo żydowskie dzieci uczęszczały do szkoły ewangelicko-reformowanej, ale nie uczestniczyły w lekcjach religii. Później we wspólnej szkole powszechnej zatrudniony był również żydowski nauczyciel.

Nie wiemy zbyt wiele o tym, jak dawniej żyło się żydowskim mieszkańcom Skoków. Z zachowanych dokumentów wynika, że w XVIII wieku spotykali się oni z nieżyczliwością właścicieli miasta. Wyznaczano im wiele bezprawnych opłat i danin. Wysuwano wobec nich fałszywe oskarżenia i niesprawiedliwie karano. Skoccy Żydzi, żyjący na przełomie XIX i XX wieku, byli powoływani, podobnie jak Polacy, do niemieckiego wojska. Kilkunastu z nich zginęło w czasie wojen o zjednoczenie Niemiec, a także na frontach I wojny światowej.

Pod koniec XIX wieku zaczęli opuszczać Skoki. Emigracja nasiliła się po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Wówczas to ci Żydzi, którzy czuli się bardziej związani z kulturą niemiecką, udawali się głównie do Berlina, gdzie nawet założyli stowarzyszenie żydowskich mieszkańców Skoków. Nie bez znaczenia był też wzrost nastrojów antysemickich. W naszym mieście pozostało już tylko 66 osób wyznania mojżeszowego, a w 1924 roku mieszkała tu jedna spolonizowana rodzina Loszyńskich. Skoccy Żydzi podzielili los wszystkich Żydów na okupowanych przez Niemców terytoriach. W pierwszych dniach września 1939 roku hitlerowcy zamordowali 9 mieszkańców Skoków, a wśród nich ostatniego znanego z nazwiska skockiego Żyda Maksa Loszyńskiego. Ofiar było jednak znacznie więcej. Yad Vashem wymienia 83 osoby pochodzące ze Skoków, które zginęły podczas Holocaustu.

Niemcy, rękami jeńców angielskich, przetrzymywanych w oflagu w pobliskim Antoniewie, zdewastowali skocki kirkut, wywożąc stąd najbardziej wartościowe macewy. W latach 60. ubiegłego wieku, na miejscu sprofanowanego cmentarza żydowskiego, ówczesne polskie władze próbowały urządzić miejski park, ale to się nie udało, gdyż mieszkańcy nie zapomnieli, że tam jest cmentarz. Pozostałe po wojnie nagrobki stały się materiałem do budowy skockich ulic i chodników. Były też przerabiane np. na koła szlifierskie. Kilka ocalałych macew przeniesiono do parku okalającego skocki pałac, skąd później trafiły do lapidarium na Cmentarzu Miłostowo w Poznaniu.

Nie wiemy, kiedy założono skocki kirkut oraz ile osób zostało na nim pochowanych. Jedynymi dotychczas dostępnymi dokumentami są akta zgonu z lat 1874-1940, z których wynika, że w tym okresie pogrzebano tu 138 osób. Pierwszy sporządzony zapis dotyczy sześcioletniej dziewczynki, Sary Wilczyńskiej. Najstarsze osoby to: Dorchen Ruschin zd. Berel (96 l.), Moses Lagro (92 l.), Bertha Hirsch zd. Oppenheim (94 l.), Fanny Dunkel zd. Rothmann (99 l.), Hannchen Kochmann zd. Oppenheim (91 l.), Rosa Salomon zd. Schachtel (92 l.), Abraham Loszyński (94 l.). Pięcioro z nich urodziło się w Skokach w latach 1781-1812.

Na terenie skockiego cmentarza żydowskiego, staraniem lokalnego samorządu, pojawił się symbol autorstwa prof. Janusza Marciniaka poświęcony tym, którzy tu spoczywają. Myślę, że ten pomnik można traktować nie tylko jako upamiętnienie śmierci, ale również życia, które miało miejsce w naszym mieście, gdzie jego mieszkańcy tworzyli wieloletnią i wspólną historię. Idea zaznaczenia terenu cmentarza w przestrzeni Skoków i usytuowania tu pomnika jest bez wątpienia wzruszającym i koniecznym przywróceniem godności i pamięci skoczanom wyznania mojżeszowego, a także pewnego rodzaju zadośćuczynieniem za lata milczenia. Miejsce to ma również niezaprzeczalne walory edukacyjne niezmiernie ważne dla przyszłych pokoleń.

Iwona Migasiewicz
Prezes Towarzystwa Miłośników Miasta Skoki i Ziemi Skockiej 

Nota bibliograficzna

Źródło informacji historycznych